24 Oğuz Boyu, Tamgaları ve Türk Boyları Ansiklopedisi
Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk ve Reşideddin'in Oğuzname kayıtlarına göre 24 Oğuz boyunun tam sicili.
1. Kayı Boyu
Anlamı: “Muhkem, kuvvet ve kudret sahibi, sağlam.”
Oğuz Kağan'ın büyük oğlu Gün Han'ın ilk oğlu olan Kayı, 24 Oğuz boyunun protokolde en başında yer alır. İki ok ve bir yaydan oluşan 'IYI' tamgası gücü ve adaleti simgeler. Malazgirt sonrasında Ahlat ve Pasinler üzerinden Ankara Karacadağ ve Söğüt-Domaniç'e yerleşen Kayılar, 623 yıl üç kıtaya hükmeden Osmanlı Cihan İmparatorluğu'nu kurmuştur.
2. Bayat Boyu
Anlamı: “Devletli, nimet ve bereketi bol olan.”
Oğuzların bilgesi Korkut Ata'nın (Dede Korkut) ve Türk edebiyatının en büyük şairlerinden Bağdatlı/Kerküklü Fuzûlî'nin mensup olduğu kutlu boydur. Anadolu'da Dulkadiroğulları Beyliği'ni kurmuş, Suriye-Irak Türkmeneli (Kerkük, Telafer, Bayat Köyleri) ve Azerbaycan'ın Türkleşmesinde birinci derecede rol oynamıştır.
3. Alkaevli (Alka-Bölük) Boyu
Anlamı: “Nereye varsa başarı gösteren, ak çadırlı, kutlu yer sahibi.”
Gün Han'ın üçüncü oğlu Alkaevli, Selçuklu fetihleriyle birlikte Horasan'dan Orta Anadolu'ya (Sivas, Amasya, Çorum ve Konya) yerleşerek kervansaray ve vakıf köyleri kurmuştur.
4. Karaevli (Kara-Bölük) Boyu
Anlamı: “Kara otağlı, güçlü çadır sahibi.”
Gün Han'ın dördüncü oğlu Karaevli boyu, Hazar doğusundan Anadolu'ya ve oradan Rumeli'ye (Tekirdağ Karaevli) geçerek Balkanların Türkleşmesinde öncülük etmiştir.
5. Yazır Boyu
Anlamı: “Çok ülkeye hakim olan, geniş yurt sahibi.”
Ay Han'ın en büyük oğlu Yazır, Türkmenistan'dan Toroslar ve Teke yöresine (Antalya, Burdur, Denizli, Konya) yoğun olarak yerleşmiş ve Yörük-Türkmen kültürünün omurgasını oluşturmuştur.
6. Döğer Boyu
Anlamı: “Toplanmak, dernek ve birlik için bir araya gelenler.”
Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf, Harput ve Urfa'yı muazzam köprüler (Malabadi), ulu camiler ve medreselerle donatan Artuklu hanedanının mensup olduğu büyük Oğuz boyudur. Sibernetik biliminin kurucusu El-Cezeri, Diyarbakır'da Döğer boyundan Artuklu hükümdarlarının sarayında yetişmiştir.
7. Dodurga Boyu
Anlamı: “Ülke almak, mülk edinmek ve yurt tutmak.”
'Ülke alan ve yurt tutan' anlamındaki Dodurga boyu, Anadolu'nun vatanlaşmasında Çorum, Bilecik, Sivas, Tokat ve Denizli hattında kilit kaleleri muhafaza etmiştir.
8. Yaparlı Boyu
Anlamı: “Misk kokulu, güzel ve hayırlı ün sahibi.”
Ay Han'ın dördüncü oğlu Yaparlı, hem Güneydoğu Anadolu'da (Akkoyunlu konfederasyonu içinde) hem de Batı Karadeniz'de (Bolu) yerleşerek vakıflar kurmuştur.
9. Avşar (Afşar) Boyu
Anlamı: “Çevik, işinde atik ve vahşi hayvan avına hevesli.”
Türk tarihinin en kalabalık ve en savaşçı boylarından biridir. Haçlılara karşı İslam dünyasını birleştiren Zengi Atabeyliği, Anadolu'da Germiyanoğulları ve Karamanoğulları, İran ve Kafkasya'da Nadir Şah'ın Afşar İmparatorluğu ve Karabağ Hanlığı doğrudan Avşar boyu tarafından kurulmuştur. 'Ferman padişahınsa dağlar bizimdir' diyen halk ozanı Dadaloğlu Avşar Türkmenidir.
10. Kızık Boyu
Anlamı: “Kuvvetli, yasakta ve törede ciddi ve düzenli.”
Osmanlı'nın kuruluş başkenti Bursa'da Uludağ eteklerine 7 Kızık köyü (Cumalıkızık UNESCO Dünya Mirası dahil) kuran, Gaziantep ve Bolu'da töre ve zanaat geleneğini yaşatan köklü Oğuz boyudur.
11. Beğdili (Beydili) Boyu
Anlamı: “Ulular gibi aziz, sözü ve mertebesi hürmet gören.”
Büyük Harzemşahlar İmparatorluğu'nu kuran, Moğol istilası sonrası Anadolu ve Kuzey Suriye'ye (Halep, Urfa, Antep, Sivas, Bozok) yerleşerek Bozulus ve Yeni-İl Türkmen konfederasyonlarına önderlik eden asil boydur.
12. Karkın Boyu
Anlamı: “Taşkın, doyurucu, bol aş ve bereket sahibi.”
Yıldız Han'ın dördüncü oğlu Karkın, misafirperverliği ve bereketli sofralarıyla tanınmış; Horasan ereni Dede Karkın öncülüğünde Anadolu'nun İslamlaşmasında büyük hizmetler vermiştir.
13. Bayındır Boyu
Anlamı: “Her zaman nimetle dolu, mamur ve bayındır yer.”
Üçokların protokolde en başındaki boydur. Dede Korkut Destanlarında Oğuzların ulu hakanı 'Kam Gan Oğlu Han Bayındır' bu boydandır. Diyarbakır'ı başkent yaparak doğan ve Uzun Hasan döneminde Doğu Anadolu, Irak, İran ve Azerbaycan'a hükmeden Akkoyunlu Türkmen Devleti'ni kurmuşlardır; Kur'an-ı Kerim'i Anadolu'da ilk kez Türkçeye tercüme ettiren ve Dede Korkut Kitabı'nı yazıya geçirenler Bayındır boyu Akkoyunlulardır.
14. Peçenek (Beçenek) Boyu
Anlamı: “İyi çalışkan, gayretli ve mücadeleci.”
Karadeniz kuzeyi ve Balkanlar'da büyük bir güç kuran Peçenek Türkleri, 26 Ağustos 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nde Bizans ordusundaki soydaşları Uzlarla (Oğuzlarla) birlikte karşılarındaki Selçuklu askerlerinin Türkçe konuştuğunu duyunca Sultan Alparslan'ın safına geçerek Malazgirt Zaferi'nin kazanılmasında tarihi bir rol oynamışlardır.
15. Çavuldur (Çavundur) Boyu
Anlamı: “Ünlü, şerefli, namı uzaklara yayılan.”
Gök Han'ın üçüncü oğlu Çavuldur, hem Türkmenistan Mangışlak yarımadasında hem de Anadolu'da (Burdur Çavdır, Çorum, Amasya, Ankara) köklü yerleşimler kurmuştur.
16. Çepni Boyu
Anlamı: “Nerede düşman görse hemen çarpışan, bahadır ve yiğit.”
Kaşgarlı Mahmud'un 'Nerede yağı (düşman) görse derhal savaşıp vuruşan' diye tarif ettiği Çepniler, Hünkâr Hacı Bektaş Veli'yi Anadolu'da ilk karşılayan boydur. Doğu Karadeniz'i (Ordu, Giresun, Trabzon, Gümüşhane) fethederek Türkleştirmiş; Millî Mücadele'de Giresunlu Topal Osman Ağa ve gönüllü Çepni alaylarıyla Sakarya ve Büyük Taarruz'da destan yazmıştır.
17. Salur Boyu
Anlamı: “Vardığı yerde kılıç ve çomağı işleyen, kılıç çalan.”
Dede Korkut Kitabı'ndaki hikayelerin merkezinde yer alan İç Oğuz Beylerbeyi 'Ulaş Oğlu Salur Kazan' bu boydandır. İran'da Salgurlular Atabeyliği'ni, Sivas-Kayseri'de alim ve hükümdar Kadı Burhaneddin Devleti'ni kurmuşlardır.
18. Eymür (İmir) Boyu
Anlamı: “Pek iyi, son derece zengin ve hayırlı.”
Dağ Han'ın ikinci oğlu Eymür boyu, Başkent Ankara'daki Eymir Gölü başta olmak üzere Anadolu'nun dört bir yanındaki 'Eymir / İmir' yerleşimlerine adını vermiştir.
19. Alayuntlu (Ala-Yundlu) Boyu
Anlamı: “Alaca atlı, hayvanları ve sürüleri güzel olan.”
Cins alaca savaş atları yetiştirmesiyle ünlü olan Alayuntlu boyu, Türkiye Selçuklu ve Osmanlı ordularının süvari gücünü oluşturmuş, Kütahya (Alayunt) ve Eskişehir hattına yerleşmiştir.
20. Yüreğir (Üregir) Boyu
Anlamı: “Daima iyi iş ve düzen kurucu, nizam verici.”
Adana'nın merkez ilçesi Yüreğir'e adını veren ve Çukurova'da 250 yıldan fazla hüküm süren Ramazanoğulları Beyliği'ni kurarak Adana Ulu Camii gibi şaheserleri inşa eden Oğuz boyudur.
21. İğdir (Yıgdir) Boyu
Anlamı: “İyilik, büyüklük, yiğitlik ve bahadırlık.”
Deniz Han'ın en büyük oğlu olan İğdir boyu, Doğu Anadolu'daki sınır şehrimiz Iğdır'a ve Anadolu'daki onlarca İğdir kasabasına adını vermiştir.
22. Büğdüz Boyu
Anlamı: “Herkese tevazu gösteren, alçakgönüllü ve hizmet ehli.”
Dede Korkut Kitabı'nda 'Varuban Peygamber'in yüzünü gören, gelüben Oğuz'da sahabesi olan Büğdüz Emen' olarak övülen ve İslam'a ilk elçilik gönderen Oğuz boyudur.
23. Yıva (Iva) Boyu
Anlamı: “Derecesi hepsinden üstün, mertebesi yüce.”
Doğu Anadolu (Van, Erciş, Ahlat, Bitlis), Azerbaycan, İran ve Irak'ta büyük Karakoyunlu Türkmen İmparatorluğu'nu kuran, Tebriz'de Gök Mescid'i inşa eden ve Büyük Selçuklu'da 1157'de Sultan Sencer'den sonra tahta çıkan Süleyman Şah'ı yetiştiren kudretli Oğuz boyudur.
24. Kınık Boyu
Anlamı: “Nerede olsa aziz, muhterem ve itibarlı.”
Deniz Han'ın en küçük oğlu olan Kınık boyu, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu İmparatorluklarını kurarak 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'yu Türklere vatan yapan, Haçlı dünyasını durduran ve İslam medeniyetinin koruyuculuğunu üstlenen cihanşümul Oğuz boyudur.
Çağdaş Türk Dünyası Boyları ve Lehçe Kolları
Oğuz (Türkmen) Grubu
Coğrafya: Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, KKTC, Irak Türkmeneli (Kerkük), Suriye Türkmenleri, İran (Güney Azerbaycan & Kaşkay), Balkanlar & Gagauzya
Göktürk, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu, Harzemşah, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevi, Afşar, Kaçar, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan-KKTC devletlerinin kurucu kolu.
Kıpçak (Deşt-i Kıpçak) Grubu
Coğrafya: Kazakistan, Kırgızistan, Tataristan, Başkurdistan, Kırım, Karakalpakstan, Kuzey Kafkasya (Karaçay-Malkar, Kumuk, Nogay)
Altın Orda İmparatorluğu, Mısır-Suriye Memlük Türk Sultanlığı, Kırım, Kazan, Astrahan, Sibir ve Kazak Hanlıklarının kurucu kolu; Codex Cumanicus ve Manas Destanı mirası.
Karluk (Çağatay / Türkistan) Grubu
Coğrafya: Özbekistan, Doğu Türkistan (Uygur Özerk Bölgesi), Afganistan (Güney Türkistan), Tacikistan ve Fergana Havzası
Uygur Kağanlığı, Karahanlılar, Timur İmparatorluğu ve Babür (Hindistan) Türk İmparatorluğu'nun kurucu kolu; Kaşgarlı Mahmud, Yusuf Has Hacib, Uluğ Bey ve Ali Şir Nevai mirası.
Sibirya (Altay-Sayan & Saha) Grubu
Coğrafya: Saha Cumhuriyeti (Yakutistan), Altay Cumhuriyeti, Tuva Cumhuriyeti, Hakasya, Şor ve Dolgan Yurtları
Türklerin ilk anayurdu olan Altay-Tanrı dağları, Orhun-Yenisey Kırgız ve Göktürk yazıtları ile Olonho destan geleneğinin yaşayan bekçileri.
Ogur (Bulgar-Çuvaş) Grubu
Coğrafya: Çuvaşistan Cumhuriyeti (İdil-Ural Havzası)
Büyük Bulgarya Hanlığı ve 922'de İslamiyet'i kabul eden İdil (Volga) Bulgar Türk Devleti'nin en eski dil ve tarih kolu.